Ślad wodny – jak mierzyć zużycie wody i dlaczego to ma znaczenie?

Koncepcja śladu wodnego (water footprint) została opracowana dla uchwycenia zużycia wody i powiązania go z konkretnym produktem, konsumentem, przedsiębiorstwem lub nawet całym krajem. Metodyka ta została skodyfikowana przez Water Footprint Network (WFN). Warto zaznaczyć, że obok metodyki WFN istnieją również inne podejścia do oceny zużycia wody, m.in. w ramach normy ISO 14046.

Trzy kolory śladu wodnego

Metodyka Water Footprint Network dzieli ślad wodny na trzy kategorie oznaczane kolorami: niebieski, zielony i szary. 

 Niebieski ślad wodny odnosi się do zużycia wody powierzchniowej i podziemnej – pobieranych m.in. z rzek i warstw wodonośnych. Kluczowe jest tu słowo „zużycie konsumpcyjne” (consumptive water use), które oznacza, że woda odparowała, została wchłonięta w produkt lub trafiła do innego zlewiska niż to, z którego została pobrana – w przeciwieństwie do wody, która po użyciu wraca do tego samego systemu wodnego i może być ponownie wykorzystana. To rozróżnienie bywa trudne do jednoznacznego określenia w praktyce, ponieważ zależy od skali analizy – to, co na poziomie lokalnym wydaje się zwrotem wody do systemu, na poziomie zlewni może okazać się bezpowrotną stratą, jeśli woda trafia daleko od miejsca poboru.

 Zielony ślad wodny dotyczy wody deszczowej wykorzystywanej przez rośliny, zanim wsiąknie ona do gruntu lub spłynie powierzchniowo. Jest to kategoria szczególnie istotna w rolnictwie – uprawy nawadniane wyłącznie deszczem mają odmienny profil śladu wodnego niż uprawy nawadniane sztucznie. Choć woda zielona bywa czasem traktowana jako darmowa, w rzeczywistości stanowi ona ograniczony zasób, ponieważ konkuruje o nią choćby naturalna wegetacja czy inne formy użytkowania gruntu, a niedostatek wody zielonej może w konsekwencji zwiększać presję na zasoby wody niebieskiej (np. poprzez potrzebę nawadniania).

 Szary ślad wodny różni się od dwóch powyższych tym, że nie mierzy zużycia wody, a jej zanieczyszczenie, jako wartość teoretyczną. Definiowany jest jako objętość wody słodkiej potrzebnej do rozłożenia (asymilacji) zanieczyszczeń wprowadzonych do środowiska wodnego, tak aby stężenie tych zanieczyszczeń nie przekroczyło ustalonych norm jakości wody. W praktyce oznacza to, że jeśli zakład przemysłowy odprowadza ścieki zawierające określony ładunek substancji szkodliwej, ślad szary jest obliczany jako ilość „czystej” wody, która teoretycznie byłaby potrzebna do rozcieńczenia* tego zanieczyszczenia do poziomu naturalnego tła lub maksymalnego dopuszczalnego stężenia.

* uwaga, rozcieńczanie ścieków nie jest dozwolone

Zakresy kalkulacji śladu wodnego

Metodyka WFN przewiduje, że ślad wodny może być liczony na różnych poziomach agregacji, w zależności od celu analizy. Najbardziej podstawowym poziomem jest ślad wodny pojedynczego etapu procesu produkcyjnego (np. uprawa jednego gatunku rośliny na danym polu w danym okresie). 

Kolejnym poziomem jest ślad wodny produktu, czyli suma śladów wodnych wszystkich etapów procesu produkcyjnego niezbędnych do wytworzenia danego dobra – od surowca, przez przetwórstwo, aż po produkt finalny. 

Powyżej tego poziomu znajduje się ślad wodny konsumenta lub grupy konsumentów, obejmujący sumę wody „skonsumowanej” bezpośrednio (np. w gospodarstwie domowym) oraz pośrednio – poprzez zakupione produkty i usługi.

Analogicznie liczony jest ślad wodny przedsiębiorstwa, który dzieli się na ślad bezpośredni (operacyjny, wynikający z działalności własnej firmy) oraz ślad pośredni (łańcuch dostaw, czyli woda zużyta przez dostawców surowców i komponentów). Wybór zakresu analizy nie jest jednak wyłącznie kwestią techniczną – zależy od celu, jaki chce się osiągnąć. Na co warto zwrócić uwagę przed rozpoczęciem analiz: 

• zakres (uwzględnienie niebieskiego, zielonego i/lub szarego śladu),
• granice analizy w łańcuchu dostaw,
• poziom szczegółowości przestrzennej i czasowej,
• aktualność i dostępność danych.

Decyzje te mają bezpośredni wpływ na wynik końcowy i porównywalność analiz między różnymi badaniami.

Trudności i wyzwania w zbieraniu danych

Praktyczne stosowanie metodyki śladu wodnego napotyka na liczne trudności: 

• Pierwszym wyzwaniem jest sama DOSTĘPNOŚĆ I JAKOŚĆ DANYCH ŹRÓDŁOWYCH. Może być konieczne szacowanie ewapotranspiracji w przypadku śladu zielonego na podstawie danych meteorologicznych i charakterystyki uprawy.
• Drugą istotną trudnością jest KWESTIA ALOKACJI, czyli podziału zużycia wody między różne produkty powstające w ramach jednego procesu produkcyjnego lub między różne etapy złożonego łańcucha dostaw. Brak jednolitych reguł alokacji prowadzi do rozbieżności w wynikach różnych badań, nawet dotyczących tego samego produktu.
• Trzecim wyzwaniem jest PROBLEM SKALI. Woda, która wydaje się zwrócona do systemu na poziomie lokalnym, może w rzeczywistości nie wracać do tej samej zlewni, z której została pobrana, co komplikuje jednoznaczną klasyfikację zużycia jako konsumpcyjnego lub nie. Podobnie w przypadku śladu szarego – brak jednoznacznych, regionalnie zróżnicowanych wartości granicznych stężeń zanieczyszczeń (tzw. critical load) – maksymalnego obciążenia środowiska, jakie może być zaabsorbowane bez przekroczenia norm jakości, prowadzi do konieczności przyjmowania uproszczonych założeń, które mogą nie odzwierciedlać rzeczywistej sytuacji lokalnej.
• Nie można też pominąć wyzwania związanego z samą DOSTĘPNOŚCIĄ DANYCH NA POZIOMIE PRZEDSIĘBIORSTW. Raportowanie śladu wodnego przez firmy jest znacznie mniej ustandaryzowane, a wiele przedsiębiorstw nie prowadzi systematycznego monitoringu zużycia wody w łańcuchu dostaw, co szczególnie utrudnia oszacowanie śladu pośredniego (indirect water footprint) 

Ocena wpływu na zrównoważony rozwój i dalsze kierunki doskonalenia metodyki

1. Samo obliczenie wielkości śladu wodnego – tzw. water footprint accounting – jest tylko pierwszym krokiem pełnej analizy w ramach metodyki WFN, określanej jako water footprint assessment. 
2. Kolejnym etapem jest ocena zrównoważonego rozwoju (sustainability assessment), która odpowiada na pytanie, czy dany ślad wodny – w konkretnym miejscu i czasie – jest akceptowalny z punktu widzenia środowiskowego, społecznego i ekonomicznego. Ocena ta uwzględnia na przykład wymogi przepływu środowiskowego (environmental flow requirements), czyli minimalnej ilości wody, jaka musi pozostać w ekosystemie rzecznym, aby zachować jego funkcje biologiczne. 
3. Ostatnim etapem jest formułowanie odpowiedzi (response formulation) – czyli działań mających na celu redukcję lub zrównoważenie nadmiernego śladu wodnego, poprzez np. zmianę praktyk produkcyjnych, czy inwestycje w efektywność wodną.

Podsumowanie

Ślad wodny jest narzędziem, które pozwala uchwycić często niewidoczny wymiar zużycia i zanieczyszczenia wody związany z produkcją towarów i usług. Rozróżnienie na wodę niebieską, zieloną i szarą umożliwia bardziej precyzyjne zrozumienie, jaki rodzaj presji na zasoby wodne generuje dana działalność, natomiast elastyczność w doborze zakresu analizy pozwala dostosować metodykę do konkretnych potrzeb badawczych czy biznesowych. 

Jednocześnie należy pamiętać, że interpretacja wyników wymaga ostrożności, ponieważ dokładność obliczeń zależy silnie od jakości dostępnych danych oraz przyjętych założeń metodycznych, a sama wartość liczbowa, bez odniesienia do lokalnego kontekstu dostępności wody, niesie ograniczoną wartość informacyjną.

Aldaya, Maite M.; Chapagain, Ashok K.; Hoekstra, Arjen Y.; Mekonnen, Mesfin M. The water footprint assessment manual : setting the global standard (English). Washington, D.C.: World Bank Group. http://documents.worldbank.org/curated/en/962651468332944887

AUTOR I EKSPERT BUREAU VERITAS: